2-3-2-4- بحران 35
2-3-2-5- بحران محیط زیست 36
2-3-3- محیط زیست و دین 37
2-3-3-1- الاهیات زیست محیطی 39
2-3-3-2- اهمیت الاهیات زیست محیطی 41
2-3-4- محیط زیست، علم و تکنولوژی 41
2-3-5- محیط زیست و اخلاق (اخلاق زیست محیطی) 47
2-3-5-1- نظریات انسان‌محورانه 50
2-3-5-2- دیدگاه زیست (حیات) محورانه 51
2-3-5-3- دیدگاه زیست‌بوم محوری 52
2-3-6- دیدگاه‌های مطرح در مطالعات محیط زیست 53
2-3-6-1- اکولوژی 53
2-3-6-2- عدالت زیست محیطی 54
2-3-6-3- هنر محیطی 55
2-3-6-4- جامعه‌شناسیِ محیط زیست 57

فصل سوم: بررسی و تطبیق دیدگاه‌های لین وایت و سیدحسین نصر

3-1- مقدمه 61
3-2- دیدگاه لین وایت 63
3-2-1- زندگینامه و خاستگاه فکری لین وایت 63
3-2-1-1- مهمترین آثار لین وایت 66
3-2-2- ترجمه مقاله وایت 67
3-2-2-1- زمینه‌های تاریخی بحران زیست محیطی ما 67
3-2-3- تحلیل محتوای مقاله 85
3-2-3-1- مقدمه 85
3-2-3-2- ادعای اصلی 94
3-2-3-3- برهان و مستندات 102
3-2-3-4- نتیجه‌گیری از دیدگاه وایت 103
3-3- دیدگاه سیدحسین نصر 108
3-3-1- زندگینامه و خاستگاه فکری نصر 109
3-3-2- دیدگاه نصر در مورد رابطه دین و محیط زیست 114
3-3-2-1- بررسی و تحلیل کتاب‌های انسان و طبیعت و دین و نظم طبیعت 114
3-3-2-2- مدعای اصلی نصر 118
3-3-2-3- برهان و مستندات نصر 122
3-3-2-4- نتیجه‌گیری 132
3-4- نقد و بررسی و تطبیق کلی دیدگاه‌های نصر و وایت 135

فصل چهارم: نتیجه‌گیری

4-1- جمع‌بندی 160
4-2- پیشنهادها و راهکارها 170
فهرست منابع 174
پیوست 182

فصل اول
کلیات تحقیق

1-1- مقدمه
تحولات و روندهای اجتماعی معاصر- فرایند توسعه، گسترش شهرنشینی و صنعتی شدن- جهان پیرامون ما را دگرگون ساخته است. بر اساس تخمینهای علمی (پویمن، 1384: 16)، بیش از صد هزار سال است که انسان روی زمین زندگی میکند. با این حال، در طول کمتر از 200 سال گذشته، انسانها توانستهاند سراسر فضای زیست را به گونهای جدی تغییر دهند. این تغییرات، پیامدهای زیست محیطی نگران کنندهای در پی داشتهاند، به گونهای که «امروزه ما در وضعیتِ بحرانی بیسابقهای به سر میبریم. مردم اعصار دیگر، به یقین همان قدر دچار قحطی گسترده، آشفتگی اجتماعی و جنگ ویرانگر بودهاند که ما هستیم. لیکن تنها در روزگار ماست که بقای آدمی و نیز جانداران دیگر، در معرض تهدید قرار گرفته است. مسمومیت آب و هوا، ویرانی جنگلها که وجودشان نقش حیاتی دارد، تخریب جبرانناپذیر خاک و شبح جنگ هستهای و شمار زیاد مسائلِ اکولوژیکی، جهان را تهدید میکنند.» (وولف، 1386: 33). همچنین، مسائلی نظیر تغییرات جهانی آب و هوا، متأثر از فعالیتها و دستاوردهای انسانی میباشد. از این رو، فعالیتهای بشر تأثیرات مخربی بر اتمسفر زمین داشته است. بر این اساس، ضرورت اقدام جهانی برای پاسخ به مسائل زیست محیطی اجتناب ناپذیر میباشد (به نقل از سینگر، 48:1388).

از حدود دو سه دهه پیش است که توجه به نقش دین در موضوع محیط زیست اهمیت یافته است. این توجه با درنظرگیری قدمت دین در طول تاریخ و نیز آموزههای مندرج در متن دین و تأثیر آن در زندگی انسان بوده است. در میان پژوهشها و تحقیقات صورت گرفته در مورد نقش دین، ارجاعات فراوانی به مقالهی لین وایت به چشم میخورد. مقالهای که به بررسی ریشههای تاریخی بحران محیط‌‌زیست پرداخته است. لین وایت، تعامل و رابطه انسان با طبیعت را بسته به نگرش و جهانبینی انسان می‌دانست. به باور او این نگرش و جهانبینی، برآمده از فرهنگ و دین است. او با بررسیِ اجمالیِ سبک زندگی انسان در طول دورانها – بهخصوص دوران وسطا و رنسانس– و نیز عوامل شکلدهندهی بحران، رابطهی انسان با طبیعت را مخرب ارزیابی نمود. از آنجا که باور انسانها شکلدهندهی رفتار آنها با محیط زیستشان است، ریشه این تخریب را در باور به آموزهی یهودی – مسیحی قلمداد نمود. این باور که خداوند همه خلقت را تنها برای اهداف انسانی آفریده و انسان که به صورت خدا آفریده شده است بر سایر موجودات برتری دارد و میتواند به مقتضای غایات خود طبیعت را به استثمار کشد. وایت، بحران موجود را یک مسأله دینی میداند بنابراین راهحل وضعیت موجود را هم دینی میداند؛ یعنی این دین است که میتواند محیط زیست را از بحران نجات دهد. رویآوری به دینی جدید و یا بازیابی دین قدیم راهحلی است که وایت ارائه مینماید ((White, 1967: 1206.
سیدحسین نصر، از جمله صاحبنظران برجسته در خصوص نقش دین در بحران محیط زیست و از نخستین افرادی است که به مسأله محیط زیست از زاویهای نو نگریسته است. ارجاعات به نصر در دائرۀالمعارف دین و طبیعت به ویراستاری تیلور و نیز توجه به پیامهای زیستمحیطی وی، نشانگر اهمیت دیدگاههای او در خصوص دین و بحران محیط زیست است. دیدگاه نصر در خصوص بحران فعلی بر این است که تا وقتی به ریشهها و مبانی نیندیشیم کاری از پیش نمیرود. بنابراین او نیز همچون وایت نگرش انسان را در مواجهه با طبیعت مهم میداند. نصر هم، به بررسی عوامل ظاهریِ شکلدهنده بحران پرداخته است با این تفاوت که براساس نتیجه تحقیقات او، بحران محیط زیست ریشه در بحران معنوی انسان دارد (Nasr, 2007). بحران معنوی نیز در اثر فقدان مابعدالطبیعه (علم قدسی یا علم به امر قدسی)1 و به تبع آن تخریب انسجام رابطه انسان و طبیعت، در غرب رخ داد. در حالیکه چنین دانشی در مشرق زمین به حیات خود ادامه داده است؛ بنابراین بر ضرورت رویآوری به سنتهای شرقی تصریح میورزد.
در پژوهش پیش‌رو دیدگاههای نصر و وایت انتخاب شده است زیرا که
دیدگاه وایت به دیدگاهی کلاسیک و جهانی تبدیل شده است؛ یعنی بهعنوان منبعی برای بحث از مقوله دین و بحران محیط زیست. دیدگاه نصر نیز که اندکی پیش از وایت، مطرح شده است، اگرچه نسبت به دیدگاه وایت، از شهرت کمتری برخوردار است، اما در کتابها و کنفرانسهای جهانی در خصوص دین و بحران محیط زیست مطرح شده است. هر دو دیدگاه، توجه به ریشههای بحران را در حل آن ضروری میدانند و از این رو به بررسی ریشهها و مبانی بحران محیط زیست پرداختهاند.
نصر نیز مانند وایت ریشههای بحران محیط زیست، را دینی میداند، اما با این تفاوت که دوری از باورهای دینی و به کار نبستن آن است که موجب بحرانی شدن وضع موجود است نه خود دین. در حالیکه از نظر وایت، برخی آموزههای دینی موجب نگرش مخربانه به طبیعت و ظهور بحران شده است. با این حال بنابر هر دو دیدگاه راهحل بحران در رجوع به دین است.
رویکرد اصلی این پژوهش، بررسی و تبیین دیدگاههای لین وایت و سیدحسین نصر در مورد نقشی است که دین در بحران محیط زیست ایفا میکند. علیرغم شهرت دیدگاه لین وایت به نقش منفی دین در بحران محیط زیست و واکنشهای مختلف به این دیدگاه، بررسی دیدگاههای وایت و نصر، حکایت از این دارد که دین نه تنها مخرب نیست بلکه برای حفظ محیط زیست و هماهنگی با طبیعت باید زیستی مبتنی بر دین داشت.
1-2- طرح مسأله
برای پاسخ به این سؤال که چرا انسان با مسأله بزرگ زیست محیطی روبرو شده است، کرون (1390: 259-257)، چهار دلیل اصلی برمیشمارد. دلیل عمده اول مربوط میشود به شِش میلیارد جمعیتِ روی کره زمین که همهی این جمعیت به غذا، آب، پوشاک و سرپناه احتیاج دارند. بنابراین، داشتن جمعیت زیاد روی زمین و داشتن جمعیت زیادی در جوامع توسعه یافته که سطح بالای زندگی آنها وسایل و تجهیزاتی بر احتیاجات ضروری اضافه نموده، به معنای آلوده شدن زمین و خطر اتمام منابع اصلی خواهد بود.
دلیل عمده دوم این است که انسان از نوع زندگی کشاورزی به زندگی صنعتی روی آورده است که همه انواع محصولات را برای مصرف تولید میکند؛ برای تولید این محصولات از مقدار زیادی منابع استفاده نموده و رودخانهها و هوا را، با آلایندهها، آلوده کرده است. تولید محصولات بیشتر برای به دست ‌آوردن سود بیشتر، استفاده بیشتر از منابع و به دنبال آن آلوده کردن هرچه بیشتر محیط زیست را در پی داشته است.
دلیل عمده سوم ایدئولوژیای است که در جوامع توسعه یافتهی سرمایهداری خلق شده و هرچه بیشتر به وسیله رسانههای ارتباط جمعی گسترش یافته است؛ ایدئولوژیای که میگوید مردم خواستار سطح بالا و همیشگی زندگی مادی هستند. سطح بالای زندگی مادی یعنی تولید بیشتر اجناس مادی و در نتیجه، یعنی استفاده بیشتر از منابع برای تولید بیشتر محصولات که در نهایت اتمام سریعتر منابع را در پی دارد. هنگامی که این محصولات تولید و مصرف میشوند، علاوه بر بیشتر آلوده کردن آب و هوا و زمین، زباله‌های بیشتری تولید میشوند. در این سبک زندگی، مقدار زیادی از منابعِ جهان برای داشتن و به دست آوردن استاندارد بالای زندگی مادی استفاده میشود. همچنین، مقدار زیادی آلودگی، برای داشتن چنین سبک زندگیای تولید میشود. در حالی که ایدئولوژی مزبور برای جبران خسارتهای یاد شده، ایدهای ندارد.
چهارمین علت عمده مسائل زیستمحیطی این است که مردم کشورهای درحال توسعه، زندگی راحت افراد در کشورهای توسعه یافته را میبینند و میخواهند امکاناتشان را به سطح زندگی آنها برسانند. یک ایدئولوژی جدید جهانی خلق شده است که بر اساس آن مردم که جمعیتشان نیز در حال افزایش است، سطح زندگی مادی بالایی را انتظار دارند. بنابراین به نظر میرسد با این فشار رو به تزاید برای تولید بیشتر کالا و خدمات، برای داشتن زندگی بهتر برای بیش از شِش میلیارد نفر، بشر همچنان با مسائل زیست محیطی، در حال حاضر و در آینده نزدیک روبرو خواهد بود.
در رشتههای علمی، پارادایمها و رویکردهای نظری متعددی برای پاسخ به بحران محیط زیست مطرح شدهاند. یکی از رویکردهای موجود در این خصوص، رویکرد فلسفی به این موضوع است که بحران محیط زیست را بحران اخلاقی و الاهیاتی میداند. در این رویکرد بر نقش دین برای پاسخ به مسائل محیط زیست تأکید شده است. بر اساس این دیدگاه به نظر میرسد راه حلِ بحران محیط زیست راه حلی الاهیاتی و فلسفی میباشد. دیدگاه یاد شده تصریح میکند که رویکردهای برآمده از علوم تجربی، نمی‌توانند پاسخ مناسبی برای مسائل محیط زیست ارائه دهند. زیرا مهمترین دلایل مربوط به تخریب محیط زیست، ریشه در جهانبینی گسترشیافته غربی دارد.
دیدگاهی که نقش جهانبینی و دین برای پاسخ به بحران محیط زیست را مطرح میکند، اشاره به اهمیت تأثیر نگرشهای انسان بر زندگی روزمرهاش دارد. زیرا، دین و آموزههای دینی در شکلدهیِ نگرش انسان مؤثر میباشند. بر این اساس، بحرانهای پیش رویِ انسان امروزین و به طور خاص بحران محیط زیست، ریشه در بحران معنوی دارند. بنابراین میتوان راه حلِ مسائل زیست محیطی را در نگرش انسان و در دین، جست و جو نمود.
دیدگاههای متعددی توسط اندیشمندانی چون سیدحسین نصر، لین وایت2، ‌توین بی3،‌ ریچارد فولتز4، ‌مری توکر5، توماس بری6، براون تیلور7، لوئیس مانکریف8و دیگران در ارتباط با نقش دین در پاسخ به بحران محیط زیست و نیز در رابطه با تأثیرگذاری – مثبت یا منفی– دین بر محیط زیست‌، مطرح شده است. در پژوهش پیش رو، با استفاده از دیدگاههای نصر و وایت، نقش دین در بحران محیط زیست بررسی می‌شود.
نصر (1312 ه ش) در زمرهی متفکرانی قرار دارد که قائل به نقش مهم و مؤثرِ دین در حل بحران محیط زیست میباشد. نصر (2007)، بر این باور است که بحران محیط زیست، بحرانی معنوی است. بنابراین برای پاسخ به بحران محیط زیست باید راهحل معنوی یافت و این راه حل را باید در دین جست‌و‌جو نمود.
وایت (1987-1907م)، متخصص تاریخ قرون وسطا و استاد برجستهی دانشگاههای پرینستن9، استنفورد10 و کالیفرنیای امریکا11، در سال 1967 با انتشار مقالهی «ریشههای تاریخی بحران زیستمحیطی معاصر ما»12، سنت یهودی– مسیحی را مسئول معضلات زیستمحیطی کنونی اعلام نمود». به نظر وی تأکید فراوان این ادیان بر غلبه خداوند بر طبیعت و همچنین سلطه انسان بر طبیعت، منجر به تحقیر طبیعت شده و در نتیجه تخریب محیط زیست بهخاطر اهداف منفعتطلبانه بشر رخ داده است. از این رو، با مطالعه جهانبینیهای این ادیان در مییابیم که آنها اخلاقیاتی انسانمدار را بنا

این مطلب رو هم توصیه می کنم بخونین:   پایان نامه با واژگان کلیدیاحساس غربت، سهراب سپهری، ظاهر و باطن
دسته‌ها: پایان نامه ها

دیدگاهتان را بنویسید